Έκθεση

Κατά τον 8o και 9o αιώνα η Θήβα παρουσιάζει σημαντική ακμή. Γίνεται έδρα Αρχιεπισκόπου, έδρα στρατηγού και διοικητή του Θέματος της Ελλάδας. Γεννιέται μια τοπική αριστοκρατία και η όλη οικονομική άνθηση αποτυπώνεται σε λαμπρά μνημεία, ναούς και κοσμικά κτήρια που χτίζονται. Ο ναός του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου κτίστηκε σύμφωνα με κτητορική επιγραφή, από το βασιλικό κανδιδάτο Βασίλειο, στη διάρκεια της βασιλείας του Βασιλείου Α’, ιδρυτή της δυναστείας των Μακεδόνων, κατά το έτος 6380 από κτίσεως κόσμου, δηλαδή το έτος 872.
Από τις πρόσφατες έρευνες προέκυψε ότι ο αρχικός ναός ήταν τρίκλιτος και παρουσίαζε πολλές ομοιότητες ως προς την αρχιτεκτονική του με την Παναγία Σκριπού. Τα γλυπτά του Αγίου Γρηγορίου, αν και σώζονται αποσπασματικά, αποτελούν σημαντικά δείγματα βυζαντινής γλυπτικής και ανήκουν σε μια περίοδο (9ος αι.) στην οποία χρονολογούνται λίγα σχετικά παραδείγματα.

Ο ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου ή της Παναγίας Σκριπούς, όπως είναι ευρύτερα γνωστός σήμερα, από το όνομα της συνοικίας του Ορχομενού στην οποία βρίσκεται, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της μεσοβυζαντινής αρχιτεκτονικής. Αποτελεί λαμπρό τρουλαίο οικοδόμημα μεγάλων διαστάσεων που ανήκει στο λεγόμενο μεταβατικό αρχιτεκτονικό τύπο, όπου συνδυάζεται η τρίκλιτη καμαροσκέπαστη βασιλική με τον τρουλαίο ναό σε σχήμα ελευθέρου σταυρού.
Αποτελεί καθολικό μονής, η ιστορία του οποίου παραδίδεται από πέντε επιγραφές. Αναφέρεται ότι ιδρύθηκε το έτος 873/4 από τον Βασιλικό Πρωτοσπαθάριο Λέοντα, στρατιωτικό αξιωματούχο και μέλος πιθανώς της αυτοκρατορικής αυλής της Κωνσταντινούπολης. Ειδικότερα αναφέρεται «ότι ούτε ο φθόνος ούτε ο χρόνος θα καλύψουν στο βυθό της λήθης τα έργα του Λέοντος Πρωτοσπαθάριου, ο οποίος κατείχε ως κτήμα τον Ορχομενό. Και είναι τα έργα του αυτά που θα βοούν διά μέσου των αιώνων…». Επίσης μας πληροφορούν ότι ο Λέων, ο Βασιλικός Πρωτοσπαθάριος και επί των Οικιακών, μαζί με τη σύζυγό του και τα παιδιά του, κινούμενοι από πόθο και μεγάλη πίστη ανήγειραν τον ιερό ναό της Παναγίας Θεοτόκου, όταν βασίλευαν στην Κωνσταντινούπολη οι αυτοκράτορες Βασίλειος, Κωνσταντίνος και Λέων.
Όπως έχει υποστηριχθεί, ο Λέοντας προέβη στην ανέγερση του ναού με σκοπό να αποτελέσει ταφικό κτίσμα του ίδιου και της οικογένειάς του, κατά το πρότυπο των ναών με κοιμητηριακό χαρακτήρα που κτίζονταν την ίδια περίοδο από ανώτερους αξιωματούχους στην Κωνσταντινούπολη.

Ο άγιος Νικόλαος Σικελιώτης γεννήθηκε στη Σικελία. Συνδέεται με τον ομώνυμο ναό στο Μετόχι του Δήμου Κύμης-Αλιβερίου στην κεντρική Εύβοια. Πρόκειται για το καθολικό της μονής όπου έζησε ο άγιος Νικόλαος όταν κατέφυγε τον 11o αιώνα στην Εύβοια από τη Σικελία έπειτα από επιδρομές Σαρακηνών. Το καθολικό της μονής αυτής βρίσκεται σε μια κατάφυτη περιοχή βόρεια του χωριού. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει στο εσωτερικό του μνημείου το δάπεδο, το οποίο είναι μαρμαροθετημένο και σώζεται σε σχετικά καλή κατάσταση. Η αρχική του είσοδος διατηρείται σε καλή κατάσταση και απολήγει σε εντυπωσιακό, μεγάλο πλίνθινο τόξο που περιβάλλεται από οδοντωτή ταινία. Από τα βοηθητικά κτίσματα της μονής που θα υπήρχαν διατηρούνται στη ΒΔ γωνία του περιβόλου τα κατάλοιπα ενός ορθογωνικής κάτοψης, μεγάλων διαστάσεων κτιρίου, που από τους κατοίκους της περιοχής αναφέρεται ως «ελαιοτριβείο», καθώς διατηρείται το ανώτερο τμήμα μίας μεγάλης λίθινης, κυλινδρικής μυλόπετρας.

Στο υπόγειο του Δικαστικού Μεγάρου της Θήβας ανασκάφτηκε μια βυζαντινή γειτονιά που κατοικήθηκε από τον 11ο αιώνα και εγκαταλείφθηκε μετά τα μέσα του 13ου αιώνα. Στο βορειότερο άκρο του οικοπέδου σώζεται η εκκλησία, ενώ νοτιότερα σπίτια ορθογωνικής κάτοψης με ελευθερία στη χωροθέτησή τους. Την εποχή αυτή η Θήβα γνωρίζει μεγάλη ακμή. Λόγω της στρατηγικής της θέσης αποτελεί έδρα του στρατηγού του θέματος της Ελλάδας και προσελκύει αξιωματούχους από την Κωνσταντινούπολη. Το 1040-1041 οι Βούλγαροι νικούν τον στρατηγό Ιωάννη Αλακασέα και σκοτώνονται πολλοί Θηβαίοι, σύμφωνα με τον ιστορικό Ιωάννη Σκυλίτση. Στην ανασκαφή σε εστία βρέθηκε μολυβδόβουλο που φέρει την επιγραφή «σπαθαροκανδιδάτω και στρατηγώ τον Αλακασέα».

Στην κρύπτη, στο υπόγειο του καθολικού της μονής του Οσίου Λουκά, και συγκεκριμένα στο νοτιοανατολικό σταυροθόλιο, εικονίζονται τέσσερις μορφές πατέρων που σχετίζονται με την πρώιμη ιστορία του μοναστηριού: ο Όσιος Λουκάς, ιδρυτής της μονής, και οι ηγούμενοι Αθανάσιος, Φιλόθεος, αφιερωτής του κτηριακού συγκροτήματος, και Θεοδόσιος, οι οποίοι το οδήγησαν στο απόγειο της ακμής του. Εικονίζονται μετωπικοί, μέσα σε μετάλλια, περιβαλλόμενα από ρόδακες σε λευκό βάθος. Ο Θεοδόσιος, κατά κόσμον Θεόδωρος Λεωβάχος, υπήρξε μέλος επιφανούς οικογένειας της Θήβας, για την οποία όμως δε διαθέτουμε πολλές πληροφορίες. Η εικονογράφηση των κτητόρων αυτών μας παρέχει στοιχεία σχετικά με το οικοδομικό χρονικό της μονής αλλά αποτελεί και ένα τρόπο απόδοσης τιμής στα πρόσωπα που συνέβαλαν στην ακμή της.

Ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορία του Αγίου Γεωργίου στο Ακραίφνιο είναι η γραπτή κτητορική επιγραφή η οποία διαβάζεται στο μέτωπο του αρκοσολίου, που διαμορφώνεται στο κέντρο του νότιου τοίχου του κυρίως ναού. Στους οκτώ στίχους της επιγραφής αναφέρεται ότι ο ναός, όπου τιμάται η μνήμη του «αγίου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου», κτίστηκε «διά συνεργίας και πόθου πολλού» του «καβαλάρη μισέρ Αντόνη τε Φλάμα», το έτος 1311. Ποιος όμως ήταν ο συγκεκριμένος άρχοντας; Η ίδια η επιγραφή μας δίνει τις πρώτες πληροφορίες. Ήταν θεοσεβής, αφού διέθεσε χρήματα για την ανακαίνιση του ναού, έφιππος πολεμιστής κυρίαρχος, αλλά και με υψηλή κοινωνική θέση, άρχοντας, όπως δηλώνει η λέξη «μισέρ».
Ο Αντουάν ντε Φλαμά ήταν Γαλλικής καταγωγής από Φλαμανδική οικογένεια. Υπήρξε Βαρώνος της Βοιωτικής Καρδίτσας, ορισμένος ως επίτροπος από το Δούκα των Αθηνών, Γκυ Β΄ ντε λα Ρος και αντιπρόσωπός του στη διακυβέρνηση του Δουκάτου των Αθηνών. Την ίδια χρονιά που ανεγέρθηκε ο ναός, στις 15 Μαρτίου 1311, έλαβε μέρος στη μάχη που διεξήχθη στον Αλμυρό της Μαγνησίας ανάμεσα στους Καταλανούς και τους Φράγκους κυριάρχους της νότιας Ελλάδας με επικεφαλής το δούκα των Αθηνών Γκωτιέ Ε΄ ντε Μπριέν (Gautier de Brienne).
Ο συγκεκριμένος άρχοντας, πιθανότατα θαμμένος στο αρκοσόλιο, φρόντισε για την ανακαίνιση του ήδη υπάρχοντος ναού θέλοντας να εκφράσει την ευγνωμοσύνη του για τη σωτηρία του προς τον προστάτη των στρατιωτικών, άγιο Γεώργιο, του οποίου η λατρεία είναι ευρέως διαδεδομένη μεταξύ των πιστών τόσο του ορθόδοξου όσο και του καθολικού δόγματος. Εκείνο που έχει ξεχωριστή σημασία είναι ότι ένας λατίνος χορηγός ανέλαβε τη δαπάνη για την ανέγερση ενός κτίσματος που ακολουθεί βυζαντινά πρότυπα, γεγονός το οποίο αποκαλύπτει με τον πιο εύγλωττο τρόπο την ώσμωση που σταδιακά επήλθε μεταξύ των ετερόδοξων πληθυσμών στις περιοχές του ελλαδικού χώρου οι οποίες μετά το 1204 περιήλθαν σε Δυτικούς ηγεμόνες.

Το φαινόμενο της χορηγίας αποτελεί μια διαχρονική συνήθεια με πλήθος παραδειγμάτων στην Εύβοια και εκτός αυτής.
Αποτελεί εκδήλωση ευλάβειας ή ευγνωμοσύνης προς τον προστάτη άγιο μέσω της προσφοράς χρημάτων για την ανέγερση, την τοιχογράφηση ή ανακαίνιση ναών. Συχνά οι δωρητές είναι απλοί άνθρωποι. Άλλοτε όμως, προέρχονται από σημαντικές οικογένειες. Από τις αφιερωματικές επιγραφές, οι οποίες εντοπίζονται σε εμφανή σημεία των ναών μαθαίνουμε τα ονόματά τους και αντλούμε στοιχεία για αυτούς καθώς και για την κοινωνία της εποχής. Κατά τον 13ο και 14ο αιώνα, στην κεντρική κυρίως Εύβοια, εντοπίζονται μνημεία που σώζουν κτητορικές επιγραφές και αφορούν σε ατομικές και συλλογικές χορηγίες.
Συγκεκριμένα, στον Άγιο Νικόλαο Ριτζάνων, στη Μεταμόρφωση στο Πυργί και στην Αγία Άννα στον Οξύλιθο έχουμε συλλογικές χορηγίες. Οι περιπτώσεις του Αγίου Δημητρίου στο Μακρυχώρι καθώς και της Παναγίας στις Σπηλιές αφορούν σε ατομικές χορηγίες. Το ίδιο πιθανόν να ισχύει και για τον ναό στα Χάνια Αυλωναρίου. Συνεπώς τα παραδείγματα ομαδικής χορηγίας είναι περισσότερα, ενώ οι επιγραφές που αφορούν σε ατομικές χορηγίες είναι κατά κανόνα περιορισμένες.
Η συνήθεια αυτή διατηρείται ακόμη και σήμερα, μαρτυρώντας τη διαχρονικότητά της. Οι άνθρωποι συνεχίζουν να κάνουν δωρεές για την ανέγερση ή την τοιχογράφηση εκκλησιών ή και για την επισκευή εκκλησιών. Αφιερώνουν προσωπικά τους αντικείμενα στον προστάτη άγιο, τα οποία τοποθετούν στην εικόνα του.

Στο βόρειο παρεκκλήσι του ναού της Αγίας Παρασκευής, αφιερωμένο σήμερα στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, υπάρχει τάφος, ο οποίος σύμφωνα με επιγραφή ανήκει στον Pietro Lippomano (ή Lippamano), εβραϊκής καταγωγής, γεννημένος στη Χαλκίδα. Καταγόταν από φτωχή οικογένεια χωρίς σημαντική περιουσία ή κοινωνική θέση. Κάποια στιγμή η τύχη του αλλάζει καθώς ανακαλύπτει ένα θησαυρό θαμμένο στο χωράφι του. Αφού τον παίρνει, πηγαίνει στη Βενετία, όπου τον πουλάει και με τα χρήματα βοηθάει οικονομικά το κράτος στη διάρκεια του καταστροφικού Πολέμου της Chioggia (1378–1381). Μετά τη νίκη της Βενετίας η οικογένεια Lippοmano, ως αναγνώριση της προσφοράς τους, γίνεται δεκτή στις τάξεις των πατρικίων και καθίσταται μέλος του Μεγάλου Συμβουλίου που διοικεί την πόλη. Ο Lippοmano όμως αποφασίζει να επιστρέψει στην πατρίδα του τη Χαλκίδα με τον τίτλο του Consiliarius Nigroponti, όπου και πεθαίνει τη νύχτα της Πέμπτης, 7 Σεπτεμβρίου 1397. Θάβεται στο βορειοανατολικό παρεκκλήσι της σημερινής Αγίας Παρασκευής.
Ολόκληρο το συγκεκριμένο ταφικό παρεκκλήσι διαμορφώνεται και διακοσμείται από την οικογένεια Lippοmano με σκοπό να αποδοθεί τιμή στον γενάρχη της, ο οποίος κατέχει πλέον σημαντική θέση στην κοινωνία της Χαλκίδας.