Οι άνθρωποι πίσω από τα μνημεία

Η σχέση αλληλεπίδρασης ανθρώπου- μνημείου είναι μία πραγματικότητα. Μέσω των πληροφοριών, που αντλούμε από τα μνημεία, κινητά ή ακίνητα, αλλά και από τις σωζόμενες γραπτές πηγές μπορούμε να συνθέσουμε την ιστορία του παρελθόντος. Ναοί, κάστρα, πύργοι, μικροαντικείμενα, βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, εργαστήρια, αποθηκευτικοί χώροι, δημόσια κτήρια, οικίες, κοσμήματα, οικιακά και ιερά σκεύη αποτελούν απτά τεκμήρια της παρουσίας των ανθρώπων που έζησαν στο κοντινό ή στο μακρινό παρελθόν. Κάθε μνημείο αποτυπώνει μεταξύ άλλων, τον δημιουργό, τον ιδρυτή, τον κάτοχο, και αποκαλύπτει στοιχεία της καθημερινής τους ζωής, των αντιλήψεών τους, των υλικών και των μέσων που διέθεταν. Ταυτόχρονα αντικατοπτρίζει το ιστορικό περιβάλλον στο οποίο δημιουργήθηκε, την κοινωνία της εποχής και τον πολιτισμό της.

Κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο, εποχή έντονης θρησκευτικότητας, ποικίλες πράξεις και εκδηλώσεις πίστης και ευλάβειας των ανθρώπων της εποχής εκφράζονται με την προσφορά χρημάτων για την ανέγερση, τον ευπρεπισμό, την ανακαίνιση ή τοιχογράφηση εκκλησιών. Συχνά κτίσματα ή μικροαντικείμενα συνδέονται άμεσα με τους πρωταγωνιστές γνωστών ιστορικών γεγονότων και μαχών. Για παράδειγμα τα μολυβδόβουλλα που σώζονται προσφέρουν τις σημαντικότερες ίσως πληροφορίες για την εξέλιξη των τίτλων και των αξιωμάτων και την οργάνωση της διοικητικής μηχανής.

Επιγραφές σε ναούς δίνουν πληροφορίες για την ημερομηνία ανέγερσης ή ανακαίνισής του, μνημονεύουν τους χορηγούς, οι οποίοι συχνά απεικονίζονται σε τοιχογραφίες ή ψηφιδωτά. Οι χορηγοί άλλοτε ανώτεροι στρατιωτικοί αξιωματούχοι, όπως ο Πρωτοσπαθάριος Λέοντας στην Παναγία Σκριπού, ή μέλη επιφανών οικογενειών, όπως ο Θεόδωρος Λεωβάχος στη μονή του Οσίου Λουκά, χτίζουν λαμπρούς και μεγαλόπρεπους ναούς. Ενώ απλοί άνθρωποι, οικογένειες, κληρικοί συμβάλλουν στην οικοδόμηση ή την ανακαίνιση μικρών συχνά επαρχιακών ναών.